21 Şubat – 10 Mart tarihleri arasında, Arnavutluk’un başkenti Tiran’daydım. Dahası, bu şehir, beklentimden daha fazlasıydı.
Tiran, Arnavutluk’un başkentidir. Bu nedenle, ülkenin siyasi ve ticari yaşamının şekillenmesinde önemli bir rol üstlenir.
“Gama Dünya Şehri”
“Gama Dünya Şehri” olarak sınıflandırılan Tiran ayrıca, Arnavutluk’un kültürel yaşam merkezidir.
Ülkenin hareketli başkenti, Napoli, Madrid, İstanbul ve New York ile aynı enlemdedir ve Budapeşte ile aynı meridyen üzerindedir.
Ankara, Bursa, Pekin, Doha, Floransa ve Saraybosna’yla Kardeş Şehir ilişkisi kuran Tiran, Verona’yla ve Zagreb’le Ortaklık Anlaşmaları imzalamıştır. Ayrıca, Aragon Özerk Bölgesi'nin başkenti Zaragoza’yla (İspanya) İkili Anlaşmalar imzalamıştır.
“İnanılmaz Yer”
Yerel yetkililer, Tiran’ı “İnanılmaz Yer” olarak isimlendirmişlerdir.
2022 yılında, Avrupa Gençlik Başkenti ilan edilen Tiran, aynı yılın Aralık ayında, Avrupa Birliği sınırları dışında düzenlenen ilk zirveye, Avrupa Birliği – Batı Balkanlar Zirvesi’ne ev sahipliği yapmıştır.
Başkent Tiran, buna ilaveten, üç önemli etkinliğe ev sahipliği yapmıştır: 2006 Erkekler Avrupa Şampiyonaları, 2011 Dünya Dağ Koşusu Şampiyonası ve 2013 Avrupa Halter Şampiyonası.
Şehrin Kuruluşu
Tiran, 1614 yılında, Osmanlı Arnavut Generali Sylejman Paşa Bargjini tarafından kurulmuştur. Yerli bir feodal lord olan Bargjini’nin şehre kazandırdığı ilk yapıları bir cami, bir fırın ve bir Türk hamamı olmuştur.
Hızlıca Büyüyen Şehir
1700’lü yıllarda, önemli bir ticaret merkezine dönüşen Tiran, 1920’li yıllardan itibaren, hızlı bir büyüme yaşamıştır.
Daimi Başkent
8 Şubat 1920 tarihinde, Lushnje Kongresi tarafından Geçici Başkent ilan edilen Tiran, 31 Aralık 1925 tarihinde, Daimi Başkent olarak belirlenmiştir.
Şehrin bugünkü görünümü, Mussolini’nin faşist rejiminden ve akabinde, katı ve yalnızcılık yanlısı bir diktatör olan Enver Hoxha rejiminden çok etkilenmiştir.
1916 yılının Ağustos ayında, Avusturya-Macaristan ordusu uzmanları ilk şehir haritasını; 1923 yılında ise, Avusturyalı mimarlar ilk düzenleyici şehir plânını derlemişlerdir.
İtalya’da Mussolini Dönemi’nin tanınmış mimarı Brasini ise, Tiran’daki Bakanlık Binalarının günümüzdeki düzenlemesinin temelini atmıştır.
Diplomatik Ziyaretler
Arnavutluk’un kendini izole etme politikasının ilanından önce ve sonra, Sovyet Lideri Kruşçev, Çin Başbakanı Enlai ve Doğu Almanya Dışişleri Bakanı Fischer, Tiran’ı ziyaret etmişlerdir.
Tarihi Ortamdaki Ziyaret
Eski ABD Dışişleri Bakanı James Baker’in Tiran’ı ziyareti ise, Komünizmin çöküşünün ardından yaşanılan tarihi ortamda gerçekleşmiştir.
2007 yılında, George Bush, resmi bir devlet ziyareti için Tiran’a gitmiştir ve Arnavutluk’u ziyaret eden ilk ABD Başkanı olmuştur.
Papa II. John Paul, Tiran’ı ziyaret eden ilk dini liderdi. Gerçi, ondan birkaç yıl önce, Rahibe Teresa, Tiran’ı ziyaret etmiştir. 2014 yılının Eylül ayında ise, Papa Francis, Tiran’a resmi bir devlet ziyareti gerçekleştirmiştir ve Papa II. John Paul’den sonra Arnavutluk’u ziyaret eden ikinci papa olmuştur.
Tiran Havalimanı
Şehir merkezinden on bir kilometre uzaktaki Tiran Uluslararası Havalimanı, Arnavutluk’un tek uluslararası havalimanıdır.
Tiran Havalimanı, eski Yugoslavya’daki misyonunu gerçekleştiren bir NATO Hava Üssü’ne dönüşmüştür.
Başkent Tiran, 2024 yılı itibariyle, 528 bin nüfusuyla, yaşam dolu bir şehirdir.
Malum Hakikat
Malum hakikattir ki; Tiran şehir merkezi yürüyerek keşfedilebilecek denli küçüktür ve burada yürüyüş keyifli bir deneyimdir.
Bana Özel Açıklama – I
16. yüzyılın başında, Osmanlı İmparatorluğu'nun bir parçası olduğunda Tiran'da bir çarşının kurulduğunu ve bu çarşıda, zanaatkârların göz nuru elişi ürünler üretmesiyle Tiran'ın gelişmeye başladığını kaydeden Balkan Rumeli Türkleri Konfederasyonu Bosna–Hersek Komisyon Başkanı Selçuk Kurtsatar, Namazgâh Camiyi ise, Türkiye Cumhuriyeti Diyanet İşleri Başkanlığı’nın inşa ettiğini bildirdi.
Bu bağlamda, dini mozaik oluşturan Tiran'da İslam’a, Hristiyanlığa ve Yahudiliğe mensup kişiler için ibadet yerlerinin kurulduğunu belirten Selçuk Kurtsatar, Bektaşi Tarikatı Liderliği'nin dünya merkezinin de Tiran'da kurulduğunu vurguladı.
Bektaşi Devleti
Başkan Kurtsatar, şu çarpıcı iddiayı dile getirdi: "21 Eylül 2024 tarihinde, Arnavutluk Başbakanı Edi Rama'nın Tiran'da Bektaşi Tarikatı için bir mikro devlet olan Bektaşi Devleti'ni kurmayı planladığı bildirilmiştir."
Bana Özel Açıklama – II
Eğitimci, program yapımcısı ve sanat yönetmeni Nesibe Müsevitoğlu, araştırma konuma ilişkin bana özel açıklamada bulundu.
Arnavut Komünistlerinin Merkezi
1939 yılında, kukla bir hükümet atayan faşist güçlerin Tiran’ı ele geçirdiklerini kaydeden Nesibe Müsevitoğlu, 1941 yılında, Yugoslavya Komünist Partisi temsilcilerinin Arnavut Komünist Grupları'nın bir araya gelmesini sağladıklarını ve Arnavutluk Komünist Partisi'ni kurduklarını; Enver Hoxha'nın ise, bu partinin lideri olduğunu; böylece, Tiran'ın kısa sürede Arnavut Komünistlerinin merkezine dönüştüğünü açıkladı.
4 Şubat 1944 tarihinde, Gestapo'nun Tiran'da, seksen altı anti-faşisti idam ettiğini belirten Müsevitoğlu, 17 Kasım 1944 tarihinde, Komünistler ve Alman güçleri arasındaki şiddetli çatışmanın ardından Tiran'ın kurtarıldığını; bunun üzerine, Nazilerin geri çekildiğini ve böylelikle, Komünistlerin iktidarı ele geçirdiklerini bildirdi:
“Sovyet tarzı Kültür Sarayı inşası için, Eski Çarşı ve Ortodoks Katedrali yerle bir edilmiştir. Ana Bulvar'ın kuzey kısmı ise, Stalin Bulvarı olarak yeniden isimlendirilmiştir ve şehir meydanına heykeli dikilmiştir.”
Tenkit Edilen Başkan
O zamanki Tiran Belediye Başkanı Edi Rama'nın Tiran'da yasadışı inşa edilmiş binaları yıkmak ve bölgeyi 1990 öncesi haline getirmek için bir kampanya başlattığını bildiren Nesibe Müsevitoğlu, bu süreçte, özel mülklerin yıkılarak, üzerlerinin asfaltlanmasına izin veren ve böylelikle yolları genişleten Edi Rama’nın eleştirildiğini vurguladı:
“İçme suyu ve elektrik kıtlığı sorunlarını çözmektense, şehirdeki kozmetik değişikliklere odaklandığından dolayı, Edi Rama eleştirilmiştir.”
İlk Araçsız Günü
Şehirdeki hava kirliliği sorununa karşı mücadele etmek amacıyla, dünyanın birçok şehriyle güçlerini birleştiren Tiran'da, 2015 yılında, ilk araçsız gününün düzenlendiğini kaydeden Müsevitoğlu, Tiran’daki bu girişimin hava ve gürültü kirliliğinde önemli bir düşüşe vesile olduğunu; dahası, her ay araçsız bir gün düzenlemesine yönelik Tiran Belediyesi’nin teşvik edildiğini aktardı.
Eğitimci, program yapımcısı ve sanat yönetmeni Nesibe Müsevitoğlu, 20. yüzyılda, Tiran'ın hızla genişleyerek Arnavutluk'un en sanayileşmiş bölgesine dönüştüğünü ve 2010'lu yıllarda, Tiran'a bir çevre yolu inşa edildiğini kaydetti.
Ne var ki; Tiran şehir merkezindeki araç sayısındaki hızlı artıştan ve Tiran şehir merkezinin sürekli inşaat halinde olmasından ötürü Tiran’ın mustarip olduğunu ifade eden Müsevitoğlu, sözlerini şu şekilde tamamladı: “Tüm bu olumsuzluklara ilaveten, Sırbistan'daki ağır sanayiden gelen hava kirliliğinden dolayı Tiran sıkıntıda kalmıştır.”