37 yıl boyunca İran İslam Cumhuriyeti’nin en üst makamında bulunan Hamaney’in yaşamı, devrimden iç protestolara, bölgesel savaşlardan Batı ile gerilime kadar pek çok kırılma anına sahne oldu.

ALİ HAMANEY’İN HAYATI: MEŞHED’DEN KUM’A UZANAN YOL

Ali Hamaney, 1939 yılında İran’ın dini merkezlerinden Meşhed’de doğdu. Din adamı bir babanın oğlu olarak yetişen Hamaney, küçük yaşlarda medrese eğitimi aldı. Eğitim hayatının önemli bir bölümünü Şii ilahiyatının merkezi kabul edilen Kum kentinde sürdürdü.

Kum’da bulunduğu yıllarda, İran İslam Devrimi’nin lideri olacak Ruhullah Humeyni ile tanıştı. Bu tanışma, onun siyasi ve dini çizgisini belirleyen en önemli dönüm noktalarından biri oldu.

ŞAH DÖNEMİNE MUHALEFET VE DEVRİM SÜRECİ

1960’lı yıllarda Şah Muhammed Rıza Pehlevi yönetimine karşı yürütülen muhalefet hareketine katılan Hamaney, laikleşme politikalarına ve otoriter yönetime karşı protestolarda yer aldı. Bu süreçte defalarca gözaltına alındı ve hapis yattı.

16 Ocak 1979’da Şah’ın ülkeyi terk etmesi ve 1 Şubat’ta Humeyni’nin sürgünden dönmesiyle İran İslam Cumhuriyeti kuruldu. Hamaney, devrim sonrası yönetimde hızla yükseldi; Devrim Konseyi’nde görev aldı, savunma alanında sorumluluk üstlendi ve Devrim Muhafızları’nın yapılanmasında etkili oldu.

SUİKAST GİRİŞİMİ VE CUMHURBAŞKANLIĞI

26 Haziran 1981’de Tahran’da bir camide yaptığı konuşma sırasında bombalı saldırıya uğrayan Hamaney ağır yaralandı. Saldırı sonucu sağ kolu kalıcı olarak felç oldu.

Aynı yıl Cumhurbaşkanı Muhammed Ali Recai’nin suikast sonucu hayatını kaybetmesinin ardından Hamaney cumhurbaşkanı seçildi. 1981-1989 yılları arasında görev yaptı. Bu dönemde İran-Irak Savaşı devam ederken, yürütme yetkileri cumhurbaşkanı ve başbakan arasında paylaşılıyordu. Reform yanlısı Başbakan Mir Hüseyin Musevi ile ekonomi ve sosyal politikalar konusunda sık sık görüş ayrılığı yaşadı.

DİNİ LİDERLİĞE YÜKSELİŞİ

3 Haziran 1989’da Humeyni’nin ölümü sonrası İran’da yeni dini lider arayışı başladı. Hamaney başlangıçta en güçlü aday olarak görülmüyordu. Ancak anayasal değişiklikle dini liderlik için gereken şartlar yeniden düzenlendi ve Hamaney göreve getirildi.

Göreve gelir gelmez başbakanlık makamını kaldırdı ve yürütme gücünü cumhurbaşkanlığı sisteminde topladı. Zamanla yargı, güvenlik bürokrasisi ve muhafazakar dini çevrelerle kurduğu ilişkiler sayesinde sistem üzerindeki etkisini artırdı.

CUMHURBAŞKANLARIYLA İLİŞKİLERİ

Hamaney, dini liderliği boyunca altı cumhurbaşkanıyla çalıştı:

• Haşimi Rafsancani

• Muhammed Hatemi

• Mahmud Ahmedinejad

• Hasan Ruhani

• İbrahim Reisi

• Mesud Pezeşkiyan

Reform yanlısı liderlerle sık sık gerilim yaşayan Hamaney, özellikle Anayasa Koruyucular Konseyi aracılığıyla siyasi denetimini sürdürdü. Reformcu adayların seçimlerde elenmesi, sistem üzerindeki kontrolünün en önemli araçlarından biri oldu.

İÇ PROTESTOLAR VE TOPLUMSAL KRİZLER

Hamaney dönemi, ciddi toplumsal hareketlere sahne oldu. 1999’daki öğrenci protestoları, 2009’daki “Yeşil Hareket”, 2017-2019 arasındaki ekonomik gösteriler ve 2022’de Mahsa Amini’nin ölümü sonrası başlayan “Kadın, Yaşam, Özgürlük” eylemleri ülke genelinde geniş katılım gördü.

Artan enflasyon, işsizlik ve İran Riyali’nin değer kaybı, özellikle 2025 ve 2026 döneminde ekonomik temelli protestoların büyümesine yol açtı. Güvenlik güçlerinin müdahaleleri ve çok sayıda gözaltı, uluslararası kamuoyunda da yankı buldu.

BATI İLE GERİLİM VE BÖLGESEL POLİTİKALAR

Hamaney’in dünya görüşü, özellikle ABD’ye yönelik güvensizlik üzerine şekillendi. 2015’te imzalanan nükleer anlaşmaya temkinli yaklaşan Hamaney, ABD’nin 2018’de anlaşmadan çekilmesi sonrası Batı’ya karşı söylemini sertleştirdi.

3 Ocak 2020’de Bağdat’ta düzenlenen saldırıda Devrim Muhafızları Kudüs Gücü Komutanı Kasım Süleymani’nin öldürülmesi, İran-ABD gerilimini zirveye taşıdı. Hamaney, cenaze namazını bizzat kıldırarak “intikam” mesajı verdi.

İsrail ile yaşanan çatışmalar, Hamas ve Hizbullah gibi aktörlerle ilişkiler ve Suriye’deki gelişmeler de Hamaney döneminin belirleyici dış politika başlıkları arasında yer aldı.

İRAN’IN MODERN TARİHİNDE BELİRLEYİCİ BİR FİGÜR

Ali Hamaney, 37 yıllık dini liderliği boyunca İran’ın siyasi sistemini, güvenlik mimarisini ve dış politikasını şekillendiren en güçlü isim oldu. Destekçilerine göre devrimin koruyucusu, eleştirenlere göre ise reformların önündeki en büyük engeldi.

Ancak tartışmasız olan şu ki; İran’ın bugünkü siyasi yapısı ve gelecek yönelimi, büyük ölçüde Hamaney’in bıraktığı izlerle şekillendi.